Thân giáo (7): Vì sao nuôi dưỡng ‘đầy đủ’ tạo ra những đứa trẻ ‘vô ơn’?

Thân giáo (7): Vì sao nuôi dưỡng ‘đầy đủ’ tạo ra những đứa trẻ ‘vô ơn’?

Đôi lời chia sẻ: Đây là loạt bài dài kỳ mà chúng tôi giải thích và chia sẻ góc nhìn về Thân giáo, hy vọng có thể mạn đàm cùng quý độc giả, đồng thời nhận được những góp ý quý báu. 

Nếu mỗi ngày chúng ta cho đứa bé một cái kẹo, đến lúc chúng ta không cho nữa, thì có thể chúng sẽ nói chúng ta ‘keo’, bởi vì chúng cho rằng sự đầy đủ đó là ‘đương nhiên’ cho nên không có lòng biết ơn…

Câu chuyện giáo dục con cái hiện nay là vấn đề được nhiều phụ huynh quan tâm, bởi vì nhiều người cảm thấy những đứa trẻ hiện nay tuy cao lớn nhưng lại khuyết thiếu lễ nghi, đạo hiếu. 

Hiện nay có mấy ai thấy được đứa bé 3-4 tuổi hoặc trước lớp 1, mỗi buổi sáng dậy vấn an cha mẹ rằng: ‘Tối qua cha mẹ ngủ có ngon không ạ’, hay là phụ huynh phải mở lời trước hỏi chúng ngủ có sâu không, muốn ăn sáng gì v.v. Cũng có thể trong chúng ta từng thấy cảnh này: ở nơi mua sắm gặp những đứa bé đòi cho bằng được những món đồ yêu thích bất chấp hoàn cảnh kinh tế của cha mẹ. 

Ít nhiều trong chúng ta có thể đã gặp những tình huống tương tự, nhưng tại sao lại như vậy?

Nguyên nhân thì có rất nhiều, nào là thói đời xuống dốc, xã hội như thùng thuốc nhuộm làm ô nhiễm, những thứ trẻ xem đều là tiền – tình – danh – lợi, tưởng rằng ý nghĩa cuộc sống chỉ là những thứ đó v.v. Còn cá nhân chúng tôi lại thấy được một góc của nguyên nhân đó chính là: việc nuôi dưỡng ‘đầy đủ’ nhưng lại thiếu dạy cho trẻ về lòng biết ơn, từ đó đứa trẻ càng ngày càng tự tư, cuối cùng cách đối nhân xử thế hay ra quyết định lại dựa vào Lợi và Hại; thậm chí chỉ cần Lợi cho mình thì dù người khác có tổn hại ra sao cũng không quan tâm.

Câu chuyện về người anh họ chưa hiểu về lòng biết ơn

Đây là một câu chuyện người thật việc thật mà tôi muốn kể cho mọi người để làm rõ ý của bài viết. 

Tôi có người anh họ con của Dì Hai hơn tôi 7 tuổi. Thời còn nhỏ, chúng tôi hay về ngoại chơi, tôi nhớ mãi một kỷ niệm, đó là anh ấy học lớp 4 nhưng khi ăn tối ngoài chợ thì ăn những 4 trứng vịt lộn. Mà trứng thời xưa to lắm, phải công nhận là anh ăn rất khoẻ. Tôi cũng không nhớ là khoản tiền đó là Dì hay ai trả nữa. Đây chỉ nói về ăn uống sinh hoạt của anh ấy mà thôi.

Còn về lễ tiết thì có một lần ba tôi (anh ấy gọi bằng dượng, vì ba tôi là chồng của em gái Dì Hai) kể rằng, anh ấy gặp người lớn nhưng không chào. Lúc ấy tôi thấy hơi ‘sốc’, vì khi gặp người lớn, nhất là người trong dòng họ, thì việc chào hỏi là lễ nghi tối thiểu, nhưng anh lại không làm việc đấy.

Đến khi tôi học cấp ba thì xảy ra một chuyện như thế này. Anh ấy ra chỗ tôi làm cái gọi là ‘trần thạch cao’ (bởi vì anh với tôi ở khác tỉnh), sau đó có ở lại nhà tôi. Nhưng có một điều kỳ lạ, tối anh ăn bún nhưng lại để mẹ tôi trả. Sau khi không làm thạch cao chỗ tôi thì anh để lại một khoản nợ chỗ quán bún, mẹ tôi đành phải trả mà không nói gì với Dì Hai.

Nhưng chuyện không dừng lại ở đó. Hồi năm cuối (năm thứ tư) đại học, tôi với ba có đến nhà anh để xin giấy đi thực tập, bởi vì có ông chú giới thiệu chỗ thực tập mà công ty lại xa chỗ tôi ở, chính là gần nhà Dì Hai (cách chỗ tôi 120 cây số). Tôi có hỏi xin anh mật khẩu Wifi, anh không nói mật khẩu mà bảo tôi đưa con Samsung S2 để anh nhập. 

Sau đó anh gửi điện thoại lại cho tôi. Lúc tôi vào kiểm tra mạng, tôi đã hơi sốc. Mọi người biết không, anh đăng nhập Wifi nhà trẻ kế bên chứ không đăng nhập mạng nhà anh. Ài, lúc đó tôi chỉ biết thở dài… Nhưng đây chưa phải là cao trào của câu chuyện.

Trước dịch viêm phổi Vũ Hán (COVID-19), tôi lại nghe thêm một tin sốc về anh, đó là gia đình Dì Hai đã ‘từ’ anh, trước đó anh đã ly hôn với vợ. Chuyện là trước đây, nhà Dì Hai có bị mất một ít vàng và đô-la Mỹ, nhưng không biết nguyên nhân. Mãi đến sau này mọi chuyện vỡ lẽ, gia đình Dì Hai biết chính anh là người đã câu kết với bọn trộm, chỉ điểm vị trí để đồ giá trị, sau khi phi vụ thành công thì cùng nhau chia chác. Đây chẳng khác gì hành động ‘cõng rắn cắn gà nhà’.

Trong đợt dịch viêm phổi Vũ Hán, anh có lưu lạc ở trong Sài Gòn, làm nghề sắt thì phải, sống trong chỗ trọ tồi tàn, tối ngủ bị chuột bò cắn chân, cuộc sống khá khó khăn…

Nuôi dưỡng ‘đầy đủ’ tạo ra những đứa trẻ vô ơn

Tại sao tôi lại kể câu chuyện này? Bởi vì lúc đó tôi nghe và nhìn lại câu chuyện về anh, tôi chưa có cảm giác gì, vẫn chưa giải thích được vì sao như vậy. Đến gần đây, tôi đã tìm cho mình một câu trả lời hợp lý ở thời điểm hiện tại, đó là: việc nuôi dưỡng ‘đầy đủ’ tạo ra những đứa trẻ vô ơn.

Nếu gia đình có điều kiện, thì việc cho con cái một mức sinh hoạt tốt không có gì là sai; nhưng nếu cha mẹ không dạy cho trẻ lòng biết ơn thì đó là điều thiếu sót. Tại sao?

Tôi phân tích câu chuyện người anh họ ở trên một chút. Sở dĩ anh có phần buông lơi như vậy, một phần vì trong gia đình Dì có 3 người con đi nước ngoài. Anh họ tôi nhận được sự nuôi dưỡng đầy đủ, nhưng lại chưa hiểu được lòng biết ơn, anh cho rằng sự đầy đủ đó là đương nhiên. Vì không hiểu lòng biết ơn nên anh tưởng rằng người khác phải phục vụ, hầu hạ mình một cách vô điều kiện (ví dụ hồi anh ra chỗ nhà tôi làm trần thạch cao). 

Khi đứa trẻ không có lòng biết ơn, nó sẽ phát triển ‘tự tư’ (luôn nghĩ cho mình), mà đây lại là điều vô cùng nguy hiểm. Nguy hiểm đến mức độ nào? Chính là để thoả mãn dục vọng cá nhân như muốn có tiền tiêu xài thì sẵn sàng ‘bán đứng’ người thân trong gia đình. Việc ra quyết định chỉ dựa trên Lợi và Hại, Lợi cho mình thì làm, còn người khác bị Hại đến đâu cũng không quan tâm.

Tôi nhớ trong bài giảng của một chuyên gia giáo dục là Tiến sĩ Thái Lễ Húc, thầy Thái có kể một câu chuyện về việc giáo dục con theo cách ‘Cha giàu cha nghèo’. Khi con cái làm được việc gì, ví như lau nhà chẳng hạn, thì sẽ thưởng cho con mấy đồng đó. Về sau có một hôm người mẹ mệt, bảo con đi làm việc nhà. Mọi người biết đứa trẻ trả lời sao không? Nó trả lời rằng: ‘Con không làm vì con đã kiếm đủ tiền rồi’. Lúc này vị phụ huynh đó thật sự sốc.

Chúng ta biết rằng gia đình là nơi để yêu thương, là nơi để đóng góp, thậm chí cống hiến, còn ở đây đứa trẻ trên lại coi gia đình là chỗ để kiếm lợi. Là một chuyên gia về giáo dục, Tiến sĩ Thái đã giải thích rằng, việc thưởng cho con khi làm việc tốt đã kích thích tâm lý ‘tự tư’ của trẻ, khi tâm lý ‘tự tư’ càng ngày càng lớn, thì những quyết định của nó sẽ dựa trên Lợi – Hại, chứ không phải dựa trên ‘ân nghĩa’. Do đó mọi người sẽ thấy, khi một đứa trẻ ‘tự tư’ chỉ nghĩ đến mình thì nguy hiểm đến chừng nào. Những ví dụ này có thể trong chúng ta đã gặp.

Bản thân những điều tốt chúng ta nhận được, từ người thân hay ai đó cũng vậy, chúng ta nên mang một cái tâm biết ơn chứ không phải đòi hỏi; bởi vì khi nhận được những điều tốt là do những người ấy yêu quý chúng ta, chứ không phải họ nhất định cung phụng, hầu hạ chúng ta. 

Điều này làm tôi nhớ đến một câu chuyện về con thuyền Hoa Tháng Năm (Mayflower)

Người Mỹ sở dĩ trân quý tự do tín ngưỡng là bởi Hoa Kỳ là quốc gia kiến lập trên nền tảng Thanh giáo. Thời đó các tín đồ Thanh giáo bị Thiên Chúa giáo bức hại ở châu Âu, sau đó họ lên con thuyền Hoa Tháng Năm (Mayflower) để đến Mỹ vào năm 1620. 

Bìa sách của cuốn ‘The Mayflower: Chuyến đi nguy hiểm đã thay đổi thế giới’. Ảnh chụp màn hình từ trang Amazon.

Trước khi lên bờ họ đã chế định một quy tắc, trong đó nói rằng: Họ muốn thực hiện dân chủ, quyền chính phủ nên trao cho người dân, trị quốc dựa trên pháp luật. Đây là Công ước Mayflower đặt nền tảng cho dân chủ và pháp trị. Sau đó vì người Anh áp bức họ nên đã xảy ra chiến tranh giành độc lập năm 1776.

Trong chương trình ‘Chính luận thiên hạ‘ đăng ngày 15/2/2021, Giáo sư Chương Thiên Lượng đã có nhìn nhận về câu chuyện này như sau: ‘Bởi vì tín đồ Thanh giáo bị bức hại, cho nên họ càng trân quý tự do hơn gấp bội. Nói cách khác, người ta thiếu điều gì, họ sẽ trân quý điều đó; nhưng khi tự do giống như không khí lúc nào cũng có ở xung quanh (mặc định là có tự do), thì người ta lại bắt đầu không còn quý tự do nữa’.

Tôi kể câu chuyện trên chỉ là muốn nói rằng: những điều mà chúng ta nhận được, hay những tiện nghi ‘đầy đủ’ mà một đứa trẻ có được, những thứ ấy không phải mặc định là có, mà là kết quả của một quá trình vất vả (ví như nước Mỹ có được tự do là nhờ máu của người lính và công sức của Quốc Phụ), cho nên không thể coi đó là những điều mà chúng ta ‘hiển nhiên’ được hưởng. 

Do đó khi nhận được sự đầy đủ mà không biết cảm ân, thì người ta dễ lầm tưởng những điều tốt là tất nhiên được hưởng, từ đó phát triển tâm lý ‘tự tư’. Mà đây lại là điều vô cùng nguy hiểm.

“Không đạm bạc chí chẳng sáng soi…”

Một gia đình có điều kiện nuôi dưỡng con cái ‘đầy đủ’ một chút cũng không có gì là sai cả, thời đại hiện nay cũng khác, nên việc khắc khổ cần kiệm như Phạm Trọng Yêm ngày trước nấu 2 thăng cháo (0.4 lít), để qua đêm rắn lại rồi cắt ra làm 4 ăn 2 buổi sáng tối… có thể nhiều người cho rằng như thế quá cực đoan rồi. Nhưng vấn đề ở đây, tôi cho rằng phải cho con trẻ thấy được giá trị của lao động, thấu hiểu được lòng biết ơn, thế thì cái gốc của các em mới vững, bởi vì các em biết nghĩ cho người khác, ‘vị tha’ (nghĩ cho người khác) chứ không phải ‘vị tư’ (chỉ nghĩ cho mình).

Thấy được tầm quan trọng của việc sống ‘đạm bạc’ (có thể hơi thiếu một chút về vật chất, nhưng phải đầy đủ về mặt tinh thần), các bậc Cổ thánh tiên hiền đã để lại những lời giáo huấn vẫn còn giá trị cho đến tận hôm nay.

Trong ‘Giới tử thư’ (戒子書: Thư khuyên con), Thừa tướng nước Thục là Gia Cát Lượng đã viết như sau:

Hạnh người quân tử, tĩnh để tu thân, kiệm dùng dưỡng đức.
Không đạm bạc chí chẳng sáng soi, không tĩnh tâm tiến xa chẳng nổi.
Học cần tâm tĩnh, tài cần phải học.
Không học, tài chẳng mở mang; không chí, chẳng nên nghiệp học.
Biếng nhác chẳng thể tinh thông, nóng nảy chẳng thể sửa tính.
Tháng ngày vùn vụt, ý chí qua đi, thân thể già nua, sự đời chưa hiểu.
Nhà rách sầu bi, hối cũng đã muộn.

Mọi người có thể thấy rằng, ngay ở những câu đầu tiên, Gia Cát Lượng đã viết rất rõ ràng “Không đạm bạc chí chẳng sáng soi”, từ đó thấy được tầm quan trọng của ‘đạm bạc’ trong việc phát triển chí hướng của con cái.

Cũng không hẹn mà gặp, sử thần (quan viết sử) triều Tống là Tư Mã Quang đã nói một câu rất nổi tiếng rằng: “Từ tiết kiệm sang xa hoa rất dễ, từ xa hoa sang tiết kiệm rất khó”. Đây chẳng phải cũng có ý dạy con phải sống ‘đạm bạc’ là gì? 

Tranh vẽ Gia Cát Lượng và Tư Mã Quang. Ảnh ghép minh họa.

Khi cho rằng sự ‘đầy đủ’ là đương nhiên, người ta sẽ phát triển tâm lý ‘tự tư’, bành trướng dục vọng, từ đó sẽ nảy sinh ra rất nhiều vấn đề. Do đó việc phụ huynh giáo dục con cái để các em hiểu được sự ‘đạm bạc’, khắc chế dục vọng, thấu hiểu cảm ân… thì khi ấy chúng ta mới có được những hạt mầm tốt để sau này cho trái ngọt. 

Chu Thuần

Có thể bạn quan tâm:

Chu Thuần

Chu Thuần

Chu Thuần là người yêu văn hoá và thích suy nghĩ, Chu Thuần muốn truyền tải những giá trị truyền thống và góc nhìn của những chuyên gia đến quý độc giả.

Leave a Reply

Your email address will not be published.