Văn hoá Đông – Tây tương thông về lý niệm nhưng khác nhau ở cách nhìn

Văn hoá Đông – Tây tương thông về lý niệm nhưng khác nhau ở cách nhìn

Nho gia giảng rằng: “Quân tử hoà nhi bất đồng”, ý tứ là người quân tử hoà mục (hoà ái) với nhau nhưng có góc nhìn về sự vật khác nhau. Còn ở phương tây có một câu với nghĩa tương tự là: “Mọi con đường đều dẫn đến thành Rome”, ý tứ là mọi cách nghĩ đều được chấp nhận.

Hai câu một đông một tây nhưng đều thể hiện chung quan điểm đó là: tôn trọng ý kiến cá nhân, tôn trọng tư duy độc lập.

Cách nhìn nhận của mỗi người khác nhau

Chúng tôi cho rằng, điều hay nhất của phương Tây là tư duy phản biện, cho phép con người có thể thể hiện thế giới quan của mình, nhưng đồng thời cũng có thể tôn trọng ý kiến của người khác. Khi không lập tức bác bỏ bất cứ quan điểm nào, thì việc lắng nghe và tôn trọng ý kiến người khác có thể giúp chúng ta tiếp thu được tri thức mới, và tự làm giàu thêm cho bản thân mình.

Chúng tôi chia sẻ một câu chuyện vui như thế này. Có một ông bố trong gia đình nọ là người rượu chè be bét. Ông có 2 người con trai, sau này lớn lên, chúng là 2 người khác nhau. Một người cũng rượu chè be bét như bố, nhưng người kia thì lại là người đi đầu trong… phong trào hạn chế uống rượu bia. Khi được đặt câu hỏi về việc ‘Tại sao lại lựa chọn khác nhau như vậy’, thì 2 người đều trả lời là ‘Vì bố tôi là người như thế, nên tôi trở thành vậy’.

Có thể bạn cũng sẽ gặp những câu chuyện cũng tương tự như vậy ngoài đời, có những đứa con cùng cha, cùng mẹ, cùng sinh ra trong cùng một hoàn cảnh, chịu nhận sự giáo dục như nhau nhưng vẫn có những tính cách và suy nghĩ khác nhau.

Mỗi người sinh ra là một cá thể khác nhau, nên sẽ có những điểm khác biệt trong suy nghĩ. Nhưng việc học cách lắng nghe những suy nghĩ trái chiều lại là một điều hay. Nó cho thấy bạn là một con người cởi mở, tôn trọng sự khác biệt, mỗi người có một cách nhìn khác nhau, cho nên nếu mỗi người ‘góp’ một ít, chúng ta sẽ có được một bức tranh đa chiều. Điều này quả thật giống với câu “Quân tử hoà nhi bất đồng” trong Nho gia và câu “Mọi con đường đều dẫn đến thành Rome”.

Chúng tôi còn phát hiện một điều rất thú vị nữa đó là về những lý niệm chân chính thì cả đông và tây ‘không hẹn mà gặp’.

Văn hoá Đông – Tây tương thông về lý niệm

Đạo gia giảng lý âm dương cân bằng, thì trong chế độ Tam quyền phân lập của nước Mỹ cũng phản ánh tư tưởng đó.

Cụ thể, ‘Tam quyền’ ở đây gồm:

  • Quyền Lập pháp thuộc về Quốc hội.
  • Quyền Hành pháp thuộc về Tổng thống.
  • Quyền Tư pháp thuộc về Toà án.

Giữa Quốc hội, Tổng thống và Toà án ước chế lẫn nhau để không đi đến cực quyền. Ví như tổng thống Mỹ muốn ban hành Lệnh hành pháp, thì Lệnh hành pháp phải được Tối cao Pháp viện thông qua với tỷ lệ quá bán. Tối cao Pháp viện có 9 Thẩm phán, vậy thì phải đạt được 5/9 phiếu thuận thì Lệnh hành pháp mới được thi hành.

Cựu Tổng thống Trump tại Manchester, New Hampshire, ngày 8/2/2016. Ảnh Wikipedia.

Cả 3 cơ quan ước chế lẫn nhau để không đi đến cực quyền. Đây là tư tưởng âm dương cân bằng của Đạo gia.

Thêm vào đó, Chế độ Liên bang của Mỹ phân quyền lực từ Liên bang xuống Tiểu bang, từ Tiểu bang xuống Địa phương, với mục đích đưa ‘Đại quốc’ quy về ‘Tiểu quốc’, để người dân phát huy ‘cộng đồng tự trị’. Mà ‘cộng đồng tự trị’ là trạng thái ‘tiểu quốc quả nhân’ (nước nhỏ dân ít), cũng chính là xã hội lý tưởng mà Đạo gia đề xuất. Bởi vì cộng đồng nhỏ chú trọng ấm áp thân tình, mọi người biết nhau, tối lửa tắt đèn, nên sẽ không có chuyện người này đối xử tệ bạc với người kia.

Còn về vấn đề trị quốc, chúng tôi thấy chủ trương của Nho gia giống với việc giảm thuế của quốc gia tư bản chủ nghĩa như Mỹ quốc.

Trong cuốn ‘Trung Hoa văn minh sử’ quyển thượng, khi giảng về tư tưởng Nho gia, Giáo sư Chương Thiên Lượng kể chuyện về cuộc đời Khổng Tử đã liên hệ đến tư tưởng Nho gia có nét giống với việc giảm thuế của nước Mỹ.

Khi Khổng Tử chu du liệt quốc qua nước Tề, vua Tề là hỏi về cách trị lý quốc gia, Khổng Tử trả lời rằng: “Quân quân, thần thần, phụ phụ, tử tử”, ý tứ là vua phải giữ đạo của vua là ‘nhân ái’, thần giữ đạo của thần là ‘trung thành’, cha giữ đạo của cha là ‘từ ái’ (hiền từ yêu thương), còn con giữ đạo con là ‘hiếu thuận’, nói cách khác mỗi người nên làm tốt chức trách của mình. Khổng Tử còn nói thêm rằng: “Chính tại tiết tài” (政在節財), ý tứ là trị lý quốc gia phải tiết kiệm, không được thu thuế quá cao.

Trong ‘Luận ngữ – Nhan Uyên’ học trò của Khổng Tử là Hữu Nhược cũng nói về tư tưởng Nho gia trong việc trị quốc. Vua Lỗ Ai Công hỏi Hữu Nhược rằng: “Năm nay mất mùa, thuế không đủ tiêu, làm sao bây giờ?”. Hữu Nhược đáp: “Sao không thu thuế theo pháp triệt (tức mười phần thu một, tức thuế 10%)”. Lỗ Ai Công nói: “Mười phần thu hai còn không đủ, huống hồ thu theo pháp triệt”. Hữu Nhược đáp: “Trăm họ no đủ thì làm sao vua thiếu được? Trăm họ thiếu thốn thì làm sao vua đủ được?”.

Từ chủ trương của Nho gia, Giáo sư Chương thấy Nho gia có 2 đặc điểm: Một là ‘giàu có tàng chứa ở dân chúng’ (chứ không phải chính phủ), hai là ‘hạ thấp thu thuế’.

Từ câu chuyện trên, Giáo sư Chương liên hệ đến câu chuyện thời Tổng thống Ronald Reagan. 

Tổng thống thứ 40 của Hoa Kỳ – Ronald Reagan. Ảnh Wikipedia.

Từ Thế chiến 2, nước Mỹ luôn ở trong trạng thái chiến tranh hoặc chuẩn bị chiến tranh. Trong Thế chiến 2 là tham gia chiến tranh, đến những năm 50 là chiến tranh Triều Tiên, những năm 60 là chiến tranh Việt Nam, sau đó là Chiến tranh lạnh với Liên Xô. Đến cuối những năm 70, nước Mỹ ở trong tình trạng lạm phát và thất nghiệp cao.

Khi Ronald Reagan lên làm Tổng thống, ông đã làm cách gì để vực dậy nền kinh tế Mỹ? Chính là giảm thuế. Vì sao? Bởi vì nếu thuế quá cao, người dân làm nhưng không được hưởng nên không muốn làm, kết quả dẫn đến chính phủ cũng không có nguồn thu thuế.

Thời ông làm Tổng thống đã giảm thuế trên quy mô lớn, ông giảm thuế thu nhập cá nhân từ 70% xuống còn 28%, giảm thuế doanh nghiệp từ 46% xuống còn 33%. Lúc đó nhiều người cho rằng: giảm thuế thì chính phủ sẽ ít khoản thu. Nhưng thực tế không phải như vậy. Giảm thuế sẽ khuyến khích người dân làm việc để tạo ra nhiều của cải hơn. Tuy thuế giảm nhưng trên thực tế nguồn thu chính phủ lại tăng.

Ông không chỉ giải quyết vấn đề lạm phát, mà còn tăng thu nhập chính phủ. Năm 1980 thu nhập của chính phủ là 517 tỷ đô, thì đến năm 1990 (qua 2 nhiệm kỳ của ông) đã tăng gần gấp đôi, tức 1030 tỷ đô.

Từ câu chuyện này, Giáo sư Chương nhìn nhận rằng: về lý niệm chân chính, thì trong rất nhiều vấn đề, cả đông và tây đều rất giống nhau. Khổng Tử nói “Chính tại tiết tài” (chính trị nằm ở việc tiết kiệm), hay như đệ tử của ông nói không được thu thuế cao… những điều trên rất giống với lý niệm kinh tế tự do của nước Mỹ.

Tuy giống nhau về lý niệm trong nhiều vấn đề, nhưng cách tư duy của phương đông – phương tây lại có một số khác biệt.

Tư duy và cách nhìn của phương đông và phương tây có khác nhau

Sự khác biệt giữa tư duy phương đông và phương tây đó là: phương tây đề cao sự chính xác; còn phương đông coi trọng ‘ám thị’ (gợi ý), không nói quá rõ ràng, cần để lại một khoảng trống để suy nghĩ tưởng tượng.

Ví như khi nấu một món ăn, người phương Tây nấu nhiều lần rồi đưa ra một công thức chung cho món ăn có bao nhiêu gam muối, bao nhiêu gam đường… món ăn được nấu xong có hương vị khá giống nhau. Còn những món ăn trong công thức của người phương đông chỉ là nêm nếm vừa ăn, tức ngon dở là tuỳ người nấu. Giới trẻ Việt Nam thỉnh thoảng nói vui là ‘theo tổ tiên mách bảo’, bạn nấu ngon hay dở là dựa vào ‘ngộ tính’ của bạn.

Cách nhìn của phương tây là từ những sự vật, hiện tượng cụ thể, tìm ra quy luật chung (có thể nhận thấy trên phương pháp tư duy khoa học, nghiên cứu khoa học), từ đó rút ra cách thức vận hành của một sự vật, hiện tượng trong đời sống. Điều này chúng tôi thấy tốt trong việc học tập nghiên cứu, đào tạo kỹ năng. Khi có một tư duy chặt chẽ như vậy, bạn giải thích vấn đề sẽ rất rõ ràng, dễ hiểu và có tính thuyết phục.

Còn cách nhìn của phương đông là nhìn nhận từ bên trong, nhìn thấy được ở vi quan hơn, nghiên cứu bản chất rồi đưa ra một kết luận. Mà những điều này là chắt lọc của những Cổ thánh tiên hiền cách đây hàng nghìn năm, đến bây giờ nhìn lại, hậu thế vẫn trầm trồ thán phục.

Lấy một ví dụ về văn tự (chữ viết). Tương truyền Thương Hiệt là người tạo chữ. Trong ‘Xuân Thu nguyên mệnh bao’ viết rằng: “Thương Hiệt nghiên cứu biến hoá của thiên địa, ngẩng đầu quan sát hình thế viên tròn hay gấp khúc của sao Khuê, cúi đầu quan sát hoa văn mai rùa, chim muông, sông núi, nắm rõ như lòng bàn tay mà sáng tạo ra văn tự”.

Thương Hiệt tạo ra chữ tượng hình, bên trong thực sự có đạo lý. Đơn cử một ví dụ về chữ Thuỷ – 水. 

Khi Tiến sĩ Masaru Emoto làm thí nghiệm quan sát tinh thể nước phản ứng với từ ngữ, hình ảnh, âm thanh; thì lúc viên băng sắp tan chảy nó tạo thành chữ Thuỷ – 水. Đây là điều khó mà tin nổi. Chúng ta biết rằng, Thương Hiệt là sử quan (quan chép sử) của Hiên Viên Hoàng Đế, cách chúng ta gần 5000 năm, ấy vậy mà ông đã thấy được hình dạng của tinh thể nước sắp tan chảy mà sáng tạo ra chữ Thuỷ. 

Vào thời điểm khi một viên băng sắp tan chảy, tinh thể nước tạo thành sẽ trông giống như chữ Thủy – 水 trong tiếng Hán.

Đây là cách nhìn từ bên trong ra bên ngoài của phương đông, nhìn thấy được bản chất của sự vật.

Bản thân chúng tôi rất tâm đắc những điều trong văn hoá phương đông, bởi vì đó là tinh hoa kết tinh 5000 năm và thực sự có giá trị. 

Chúng ta biết rằng nước Mỹ sau đợt bầu cử tổng thống năm 2020 đã đi về phía tả khiến nước Mỹ không còn ra hình điển hình là tình trạng lạm phát tăng cao. Tiếp đó là lý niệm cánh tả xâm nhập xã hội, cái mà họ gọi là ‘tự do’ chính là ‘phóng túng’ dục vọng. Cách đây không lâu có câu chuyện một phụ huynh có con gái bị cưỡng gian, bởi vì có người nam ‘tự cho mình là nữ’ rồi sử dụng nhà vệ sinh nữ. Phụ huynh ấy đi kiện nhưng rồi bị bắt sau đó, không kêu oan được. Mọi người thấy rằng mới có gần 2 năm mà người Mỹ đã không chịu nổi những lý niệm cánh tả.

Vậy thì tại sao những điều tinh hoa của phương đông lại được truyền thừa 5000 năm? Những điều đó phải có giá trị mới được lưu truyền như thế. Hơn nữa chúng tôi phát hiện một điều là, văn hoá phương đông đã là những đúc kết mang tính kết luận rồi, không cần phải chứng minh lại, bởi vì lịch sử đi qua đã cho thấy giá trị của điều ấy; còn phương tây là đi chứng minh lại hoặc tìm cái mới, nên đôi khi bị sai (*) hoặc sa vào việc đi đường vòng, không thấy được bản chất.

Do đó chúng ta là người phương đông phải trân quý những gì mà những bậc Cổ thánh tiên hiền để lại. Đồng thời tư duy rành mạch của phương tây cũng là điều đáng học hỏi. Khi chúng ta kết hợp sự rành mạch của phương tây và trí tuệ thâm sâu của phương đông, chúng ta sẽ nhìn nhận, giải quyết vấn đề một cách lý trí và sâu sắc.

Minh Anh – Chu Thuần

Chú thích:
(*) Trong video ‘Thông điệp của nước’ chia sẻ, Tổ chức giáo khoa văn Liên Hợp Quốc đã công bố rằng: Xã hội nhân loại hơn 100 năm nay, trong các lĩnh vực khác nhau, những lý luận và phương pháp được chứng minh là sai lầm đã đạt đến hơn 1500 mục.

Có thể bạn quan tâm:

Chu Thuần

Chu Thuần

Chu Thuần là người yêu văn hoá và thích suy nghĩ, Chu Thuần muốn truyền tải những giá trị truyền thống và góc nhìn của những chuyên gia đến quý độc giả.

Leave a Reply

Your email address will not be published.