Thân giáo (6): Tại sao mục đích của giáo dục là ‘giáo dục đạo đức’?

Thân giáo (6): Tại sao mục đích của giáo dục là ‘giáo dục đạo đức’?

Đôi lời chia sẻ: Đây là loạt bài dài kỳ mà chúng tôi giải thích và chia sẻ góc nhìn về Thân giáo, hy vọng có thể mạn đàm cùng quý độc giả, đồng thời nhận được những góp ý quý báu.

Việc giáo dục con cái bắt nguồn từ giáo dục cha mẹ, vì khi cha mẹ là người tốt mới truyền đạt những giá trị ấy cho con cái thông qua hành động. Nhưng nếu tôi lấy giả sử rằng, nhỡ cha mẹ của chúng ta sống ‘lỗi đạo’ thì sao? Chẳng lẽ vì cha mẹ sống lỗi đạo mà chúng ta cũng lỗi đạo, để rồi kéo theo một loạt thế hệ sau cũng như thế?

Vì tôi chỉ là đang giả sử nên mới lấy ví dụ như trên, thế thì nếu cho chúng ta vào hoàn cảnh có cha mẹ như vậy, thì chúng ta phải làm thế nào?

Những người làm Thân giáo chúng tôi cho rằng, nếu ở vào hoàn cảnh đó chúng ta phải lãnh trách nhiệm… đi tiên phong, dũng cảm chỉnh sửa lại những điều chưa đúng từ thế hệ trước. 

Có thể là kết quả sẽ không tới ngay, như câu chuyện về ông nội Tiến sĩ Thái Lễ Húc phải đến đời tiếp theo mới có người tốt nghiệp đại học, đến đời sau nữa mới có nhiều tiến sĩ. Nhưng không vì thế mà chúng ta lại không có dũng khí để làm; bởi vì vì nếu chúng ta làm những điều chưa từng làm, chúng ta sẽ đạt được những kết quả chưa từng có, ít nhất thế hệ sau của chúng ta cũng hơn chúng ta. Cá nhân tôi cho rằng đó cũng là một thành công nhỏ nhoi.

Như tôi đã chia sẻ trong bài Thân giáo (4), khi nhìn vào chữ ‘Giáo dục’ (教育) trong Thuyết văn giải tự, thì ‘Giáo’ có có nghĩa là: “Trên làm, dưới noi theo”, còn ‘Dục’ có nghĩa là: “Dạy trẻ làm điều Thiện”. Cũng có người phân tích chữ ‘Giáo’ (教) gồm chữ ‘Hiếu’ (孝) đặt bên cạnh chữ ‘Phốc’ (攴: tác động nhẹ), hàm ý rằng: giáo dục bắt nguồn từ việc dạy đạo Hiếu. Dù theo cách giải thích nào thì cũng là dạy trẻ làm điều tốt.

Ở đây tôi cũng có một cách nhìn khá tương đồng về chữ ‘giáo dục’ đó là: mục đích của giáo dục nên là giáo dục đạo đức.

Mục đích của giáo dục nên là giáo dục đạo đức

Có một câu chuyện mà tôi đọc cách đây 2 năm, kể rằng một phụ huynh có con trai 10 tuổi học lớp tài năng ở một trường danh tiếng tại New Jersey, Hoa Kỳ. Nhưng mọi chuyện bắt đầu có vấn đề khi cháu không còn nghe lời cha mẹ. Nếu mẹ giải thích, cháu sẽ nói rằng: ‘Những gì mẹ nói là ý kiến của mẹ. Con có quan điểm riêng của con, và không có gì là đúng hay sai. Nó chỉ là vấn đề lựa chọn’. Phụ huynh lúc đó thật sự bối rối. Tại sao?

Tại vì cháu muốn tìm con đường riêng cho mình, nhưng làm điều này như thế nào, cháu nên theo tiêu chuẩn gì? Những đứa trẻ thông minh học hỏi mọi thứ rất nhanh chóng, kể cả những tệ nạn, làm thế nào trẻ để học những điều đúng đắn? Phụ huynh của cháu lúc đó thật sự hoang mang.

Nhưng họ nghe nói ở Midtown, New York, nơi giáp với New Jersey có một trường học, tuy khuôn viên có phần giản dị hơn, nhưng điều đặc biệt là các em học sinh ở đó luôn vui vẻ. Hiệu trưởng đã chia sẻ những điều ấy cho phụ huynh này, thế là phụ huynh quyết định cho con học ở ngôi trường ấy vào năm cháu 12 tuổi (lớp 6, bắt đầu cấp 2).

Cháu bé đã đến trường và trở nên vui vẻ hơn. Phụ huynh mới thắc mắc, sau đó phát hiện một điều như thế này: Hàng tuần có một đại hội toàn trường đặt ra quy phạm về hành vi cử chỉ của học sinh, cũng như các bài học về giá trị đạo đức phù hợp với trẻ ở các độ tuổi khác nhau. Các bài học đạo đức quy chính tư tưởng cho học sinh thông qua việc giảng dạy các triết lý truyền thống phương tây như học thuyết của Aristotle v.v.

Nhìn thấy xã hội đang trượt dốc, trẻ em bị tư tưởng cánh tả làm ô nhiễm, phụ huynh mới vỡ lẽ ra một điều rằng: mục đích giáo dục nên là giáo dục đạo đức. Có đạo đức là có… tất cả. Vì sao? Khi các em đã mang trong mình hạt giống đạo đức, các em sẽ nỗ lực chăm chỉ, cần cù chịu khó, chăm làm ham học… đồng thời với nền tảng đạo đức như ngọn đèn dẫn lối, vậy thì các em có ‘đói’ có ‘nghèo’ có ‘hư’ không? Chắc chắn là không. 

Có câu nói của cổ nhân rằng: “Thiên đạo thù Cần” (đạo Trời trả thù lao cho người cần cù chịu khó), “Nghiệp đạo thù Tinh” (đạo nghề nghiệp trả thù lao cho người tinh thông, tức chuyên gia); hay như có một chuyên gia từng chia sẻ rằng: “Tư tưởng quyết định hành vi của chúng ta, hành vi quyết định thói quen, thói quen hình thành tính cách, tính cách quyết định vận mệnh con người”. Vậy thì với nền tảng đạo đức và tư tưởng tốt, các em sao có thể đói nghèo hay hư hỏng.

Các gia quy gia huấn của cổ nhân phần lớn dạy con cái đạo đức

Tôi cũng thấy một điều rằng, trong các gia quy, gia huấn của các bậc tiền nhân đều không có chỉ con cái cách làm giàu, mà chỉ chỉ bảo rằng hãy sống có nề nếp đạo đức.

Ví như trong ‘Gia huấn ca’ (1), khi dạy vợ dạy con, Danh nhân Nguyễn Trãi đã viết như thế này: 

Nhân thong thả lựa vần quốc ngữ,
Làm bài ca dạy vợ nhủ con:
Lời ăn nết ở cho khôn,
Chớ nên đa quá, đa ngôn chút nào!

Ăn mặc chớ mỹ miều chải chuốt,
Hình dung đừng ve vuốt ngắm trông,
Một vừa hai phải thì xong,
Giọt dài giọt ngắn cũng không ra gì

Khi đứng ngồi chứ hề lơ lẳng,
Tiếng nhục nhằn nữa nặng đến mình,
Hạt mưa chút phận lênh đênh,
Tấm son tạc lấy chữ trinh làm đầu.

Kìa mấy kẻ làu làu tiết ngọc,
Đem sắt đanh nguyện lúc lửa châm.
Con hiền cha mẹ an tâm,
Một nhà khen ngợi, nghìn năm bia truyền.

Mọi người có thấy trong đó có chỗ nào nói con cách làm giàu không? Không có. Ở phần sau đó có nói về buôn bán phải lấy ‘công bằng’ làm đầu, nhưng đây cũng là nói về đạo trong kinh doanh, nếu tuân thủ thì ắt được hồi báo. Nhìn chung chúng ta chỉ thấy ngài Nguyễn Trãi dạy con tuân thủ nề nếp và đạo đức. Nếu làm được thì cha mẹ cũng thơm lây “nghìn năm bia truyền”, đây cũng là một cách báo Hiếu của con cái cho cha mẹ.

Hay như Thừa tướng nước Thục là Gia Cát Lượng viết ‘Giới tử thư’ (戒子書: Thư khuyên con) chỉ vỏn vẹn 86 chữ (nguyên văn Hán tự) mà ẩn chứa bài học tu dưỡng đạo đức. Ông viết như thế này:

Hạnh người quân tử, tĩnh để tu thân, kiệm dùng dưỡng đức.
Không đạm bạc chí chẳng sáng soi, không tĩnh tâm tiến xa chẳng nổi.
Học cần tâm tĩnh, tài cần phải học.
Không học, tài chẳng mở mang; không chí, chẳng nên nghiệp học.
Biếng nhác chẳng thể tinh thông, nóng nảy chẳng thể sửa tính.
Tháng ngày vùn vụt, ý chí qua đi, thân thể già nua, sự đời chưa hiểu.
Nhà rách sầu bi, hối cũng đã muộn.

Trong thư này là những lời khuyên con cái tu thân dưỡng đức, đạm bạc tĩnh tâm v.v. đều là những điều về tu dưỡng đạo đức, chứ không phải ‘thuật’ làm giàu hoặc dạy ‘khôn lanh’ trước tuổi. 

Tư Mã Quang để lại một câu nói rất nổi tiếng là: “Từ tiết kiệm sang xa hoa rất dễ, từ xa hoa sang tiết kiệm rất khó” (Nguyên gốc là: Do kiệm nhập xa dị, do xa nhập kiệm nan); hay như gia tộc họ Vương ở Sơn Đông, Trung Quốc được ghi nhận là ‘Trung Hoa đệ nhất vọng tộc’ kéo dài 1700 năm từ thời Đông Hán đến Minh – Thanh với 36 Hoàng hậu, 35 Phò mã và 35 Tể tướng, có một gia huấn chỉ vỏn vẹn 6 chữ: “Nói nên chậm, tâm nên thiện” (Nguyên gốc là: Ngôn nghi mạn, tâm nghi thiện).

Nhìn vào những điều dạy của các bậc tiền nhân, chúng ta thấy rằng họ đều dạy con cái đạo đức. Trên thực tế, phạm trù đạo đức cũng khá trừu tượng, nhưng những người làm Thân giáo chúng tôi sẽ cố gắng đưa những câu chuyện hoặc phân tích trong các bài sau để làm rõ hơn chủ đề này. Còn ở đây, có thể nhiều người sẽ thắc mắc: Vậy thì nếu không giáo dục bồi dưỡng đạo đức, hậu quả sẽ ra sao?

Thà dùng người ‘không tài không đức’, còn hơn dùng người ‘có tài mà không đức’

Trong cuốn ‘Tư trị thông giám’, khi bàn về về câu chuyện lịch sử ‘Tam gia phân Tấn’ (Ba nhà chia Tấn) đã bàn về 4 kiểu người trong thiên hạ như sau. 

Trên thế gian có 4 loại người. Người thứ nhất là tài đức vẹn toàn, người như vậy gọi là Thánh nhân. Người thứ hai là đức hạnh rất lớn nhưng tài năng thấp hơn đôi chút, người này gọi là quân tử. Người thứ ba là có đức hạnh nhưng tài năng kém xa, người này gọi là người ngốc. Còn người thứ tư có có tài năng rất lớn nhưng đức hạnh rất kém, đây gọi là tiểu nhân. 

Việc quản lý quốc gia nếu tìm được Thánh nhân và quân tử là tốt nhất. Nhưng nếu không tìm được quân tử thì thà chọn người ngốc còn hơn chọn kẻ tiểu nhân. Vì sao? 

Mấu chốt nằm ở đây: Bởi vì người ngốc năng lực thấp, mà cho dù đạo đức của anh ta có không tốt đi nữa thì cũng không thể làm thành chuyện hại người vì năng lực quá kém. Giống như cún con mới sinh không thể cắn người, dùng tay có thể khống chế được. Nhưng nếu chọn người có đạo đức bại hoại mà năng lực lại rất mạnh, thế thì chẳng khác nào hổ mọc thêm cánh. Khi đó sẽ không có biện pháp nào khống chế được anh ta.

Mọi người sẽ thấy điều này có liên quan đến câu chuyện về ‘công chúa tuyết’ Cốc Ái Lăng mà tôi kể ở bài Thân giáo (5). Một người rất nổi tiếng, một bài viết có tới 450 triệu lượt xem, nếu tư tưởng hay góc nhìn thế giới của họ có vấn đề thì quả thật là nguy hiểm, vì ‘sức ảnh hưởng’ quá to lớn, ảnh hưởng hàng trăm triệu người thế hệ này, cả tỷ người ở thế hệ sau… Nếu tính toán tiếp nữa thì quả thật là con số không tưởng. 

Do đó khi hiểu được mục đích của giáo dục là bồi dưỡng đạo đức, chúng ta mới có thể giải quyết những vấn đề liên quan đến con trẻ từ gốc rễ. Đồng thời tôi cũng thấy một điều nữa là: những người nổi tiếng, có ảnh hưởng trong xã hội (nói bình thường là KOL) nên thận trọng trong lời nói và hành vi của mình, để tránh chỉ vì lỡ lời mà ảnh hưởng đến cả một thế hệ, đây cũng tính là tạo nghiệp/mang tội lớn.

Không biết mọi người có cảm nhận giống chúng tôi không, có vẻ như phong thái xã hội hiện nay đang trượt dốc (mọi người nhìn vào những đứa trẻ hiện nay là rõ), nếu bản thân mình không đủ sức xoay chuyển càn khôn, thì ít nhất chúng ta có thể thay đổi từ trong nội tâm của chính mình, tu thân dưỡng đức, chia sẻ những điều tốt đẹp cho người khác, dù chỉ ảnh hưởng đến một người cũng đã là thành công lớn rồi. 

Hơn nữa, cũng đừng vì xã hội đi xuống mà mình cũng ‘trầm luân’, hãy giữ vững nguyên tắc, gieo trồng những hạt giống thiện lương, đợi đến sau khi mưa bão giống tố qua đi, những hạt giống này sẽ nảy mầm, và bình minh đến tràn ngập ánh sáng… Chúng tôi luôn tin như vậy.

Chu Thuần

Chú thích:
(1) Hiện vẫn có nhiều ý kiến xung quanh việc tác giả ‘Gia huấn ca’ có phải Nguyễn Trãi hay không. Do vấn đề lịch sử, ‘Gia huấn ca’ vẫn được xếp trong mục tác giả Nguyễn Trãi.

Có thể bạn quan tâm:

Chu Thuần

Chu Thuần

Chu Thuần là người yêu văn hoá và thích suy nghĩ, Chu Thuần muốn truyền tải những giá trị truyền thống và góc nhìn của những chuyên gia đến quý độc giả.

Leave a Reply

Your email address will not be published.