Thân giáo (1): Tại sao nói ai cũng có thể làm ‘thầy’?

Thân giáo (1): Tại sao nói ai cũng có thể làm ‘thầy’?

Đôi lời chia sẻ: Đây là loạt bài dài kỳ mà chúng tôi giải thích và chia sẻ góc nhìn về Thân giáo, hy vọng có thể mạn đàm cùng quý độc giả, đồng thời nhận được những góp ý quý báu.

Subcribe kênh Thân giáo nha.

Về cái tên Thân giáo (身教), thì Thân (身) nghĩa là thân mình, còn Giáo (教) nghĩa là giáo dục hoặc dạy bảo. Tại sao chúng tôi lại lấy cái tên này?

Chuyện bắt đầu từ khi tôi đọc một câu chuyện cách đây khoảng 5-6 năm về trước, tôi nhớ không rõ tên nhân vật (nếu quý độc giả nào tìm được bài gốc thì comment phần dưới bài viết). Nội dung đại ý là: có một bạn nhỏ đến nhà thầy học khoảng hơn một năm gì đó nhưng không đọc sách. Thế là thầy mới hỏi tại sao không đọc, cậu mới trả lời rằng, mình học từ hành động của thầy và các sư huynh.

Tôi không có ý nói là không nên đọc sách, chỉ muốn chia sẻ rằng: cậu bé nhìn vào hành động của thầy và các sư huynh để học theo, như thế trực quan và dễ tiếp nhận hơn.

Sau này khi tôi có thêm chút hiểu biết, tôi tra chữ Thân giáo thì có một câu như sau: “Thân giáo thắng ư ngôn giáo” (身教勝於言教), nghĩa là: ‘dạy bằng hành động’ (thân giáo) thì tốt hơn ‘dạy bằng lời nói’ (ngôn giáo).

Ở đây có 2 vấn đề cần làm rõ: Một là, vì sao nói ai cũng có thể làm ‘thầy’? Hai là, tại sao ‘thân giáo’ tốt hơn ‘ngôn giáo’, và để làm được ‘thân giáo’ thì cần điều gì?

Ai cũng có thể làm ‘thầy’

Khái niệm về Sư Phụ, ‘một ngày làm thầy, cả đời làm cha’ (Nhất nhật vi sư, chung thân vi phụ – 一日為師終身為父) thực sự rất cao, trong phạm vi bài viết này không đề cập đến. Tôi chỉ chia sẻ về khái niệm ‘thầy’ ở mức độ đơn giản hơn, tức người dạy mình hoặc mình học được gì từ họ thì gọi là ‘thầy’. Bởi vì trong văn tự truyền thống, chữ Sư (師) có nghĩa là thầy, cũng có nghĩa là học, cho nên chúng ta học từ người nào thì người đó có thể được coi là thầy.

Ví như trong ‘Tam tự kinh’ bài 33 có viết rằng:

Tích Trọng Ni, sư Hạng Thác
Cổ Thánh hiền, thượng cần học

Nguyên văn Hán tự:

昔仲尼 師項橐
古聖賢 尚勤學

Dịch nghĩa:

Xưa Trọng Ni, học Hạng Thác
Thánh hiền xưa, còn chăm học

Trọng Ni là tên tự của Khổng Tử, chữ ‘sư’ (師) ở đây mang nghĩa là học, còn Hạng Thác là một thần đồng của nước Lỗ thời Xuân Thu. 

Chuyện kể rằng, một ngày nọ, Hạng Thác cùng nhóm bạn chơi trò xây thành trên đường, dùng bùn đắp thành một tòa thành bằng đất. Đúng lúc ấy Khổng Tử ngồi trên xe ngựa cùng các học trò ‘chu du liệt quốc’. Những đứa trẻ khác thấy xe ngựa đều lũ lượt tránh ra, chỉ có Hạng Thác vẫn ngồi gần tòa thành nhỏ trên đường. Thế là Khổng Tử xuống xe hỏi cậu bé: ‘Xe ngựa đến rồi, vì sao cậu không tránh ra?’. Hạng Thác ngẩng đầu nhìn Khổng Tử trả lời rằng: ‘Thánh nhân đã nói, con người phải: Trên thông thiên văn, dưới tường địa lý, giữa rõ nhân tình. Xưa nay chỉ nghe, xe chỉ có thể đi vòng qua thành, chứ chưa từng nghe lấy thành dời đi để xe thông qua cả’. 

Khổng Tử cảm thấy Hạng Thác nói rất có đạo lý, không có lời nào để bác bỏ, bèn gọi học trò cưỡi xe ngựa đi đường vòng mà qua, và nói với Hạng Thác rằng: ‘Cậu nhỏ tuổi vậy, đã hiểu được không ít đạo lý’.

Hạng Thác chưa phục vì Khổng Tử nói cậu nhỏ tuổi, lại nói với Khổng Tử rằng: ‘Cháu nghe nói, cá nhỏ khi sinh 3 ngày có thể bơi lội tự do trong sông biển; thỏ khi sinh 3 ngày cũng biết chạy được một đoạn; người ta sinh ra sau 3 tháng đã có thể nhận biết cha mẹ. Đây là bản năng tiên thiên, nó so với tuổi tác lớn nhỏ thì có quan hệ gì?’.

Khổng Tử cảm thấy đứa trẻ này rất thú vị, muốn thử xem tài năng và tri thức của cậu, lại hỏi Hạng Thác: ‘Cậu đã nói như thế, ta lại muốn hỏi cậu chút nữa. Cậu có biết: Cái gì là núi mà không có đá? Cái gì là nước mà không có cá? Cái gì là cửa mà không khóa? Cái gì là như xe mà không có bánh? Cái gì là bò mà không sinh bê? Cái gì là ngựa mà không sinh ngựa non? Cái gì là đao mà không có khâu đao (khoen sắt ở cán đao để cầm cho chắc)? Cái gì là lửa mà không có khói? Cái gì là cây mà không có nhánh?’.

Hạng Thác hầu như không suy nghĩ quá lâu mà đáp rằng: ‘Khối đất là núi không có đá. Nước trong giếng không có cá. Cổng trời không có khoá. Kiệu không có bánh. Trâu không sinh bê. Ngựa gỗ không sinh ngựa non. Rìu không có khâu đao. Đèn đom đóm không bốc khói. Cây khô không có nhánh’.

Khổng Tử nghe Hạng Thác trả lời xong lấy làm cao hứng, liên tục tán dương rằng: ‘Trả lời tốt! Trả lời tốt’. Hạng Thác nghe xong cũng đề xuất vấn đề hỏi Khổng Tử: ‘Lão tiên sinh, ngài có biết, ngỗng và vịt vì sao có thể bơi trên mặt nước? Nhạn và hạc vì sao có thể phát ra tiếng kêu? Tùng và bách vì sao bốn mùa vẫn xanh tốt?’.

Khổng Tử đáp: ‘Ngỗng và vịt có thể bơi trên mặt nước, là vì chân chúng có màng. Nhạn và hạc có thể kêu, là vì cổ chúng dài. Tùng và bách có thể xanh tốt quanh năm, là vì lõi cây của chúng rất chắc chắn’.

Hạng Thác không cho là như vậy, lắc đầu nói: ‘Ngài trả lời không đúng rồi. Ếch có thể kêu lẽ nào vì cổ nó dài? Rùa có thể bơi lẽ nào là vì chân chúng có màng? Tre trúc bốn mùa xanh tươi lẽ nào lõi chúng chắc chắn?’.

Nhận được phản biện của Hạng Thác, Khổng Tử nhất thời không nói được lời nào, cảm thán mà nói với học trò rằng: ‘Thật không đơn giản! Thật sự là hậu sinh khả uý! Xem ra ta còn phải học cậu ấy rồi!’.

Khổng Tử là bậc Thánh nhân, được hậu thế tôn xưng là ‘Vạn thế sư biểu’ (萬世師表: người thầy mẫu mực muôn đời), nhưng ngài cũng có lúc thỉnh giáo cậu bé, trong Tam tự kinh dùng chữ ‘sư’ để chỉ việc thỉnh giáo, học hỏi. Tôi thấy đây là một sự trùng hợp thú vị, ‘sư’ (師) vừa là thầy, vừa là học, cho nên cách nói ‘chúng ta học từ người nào thì người đó cũng có thể được coi là thầy’ cũng có tính hợp lý của nó.

Hơn nữa Khổng Tử còn nói: “Ba người đi cùng ta ắt có người là thầy ta”, ý ở ngoài lời là: ta có thể học hỏi từ mọi người, như thế nhiều người cũng có thể làm thầy. 

Thêm vào đó, khi một đứa bé sinh ra, thì người ‘thầy’ đầu tiên của nó chính là cha mẹ. Có người sẽ thắc mắc, vậy thì nếu không kết hôn và sinh con thì có thể làm ‘thầy’ không? Tôi cho rằng có. Bởi vì thuận theo thời gian, chúng ta đều lớn lên, trở thành trưởng bối, mà bậc trưởng bối lại là tấm gương cho hậu bối học hỏi. Đã là như vậy thì cũng có thể là thầy. 

Ở phương đông rất chú trọng giáo dục gia đình, còn ở phương tây gọi điều này là homeschooling (giáo dục tại gia), cho nên cách nói ‘ai cũng có thể là thầy’ vẫn không tính là nói quá.

‘Thân giáo’ tốt hơn ‘ngôn giáo’

Tiếp theo, tại sao ‘thân giáo’ tốt hơn ‘ngôn giáo’? Nói một cách đơn giản, vì ‘thân giáo’ trực quan hơn, nên khiến con người nhìn vào sẽ lý giải được những khái niệm đơn giản đến trừu tượng.

Tôi lấy một vài ví dụ như thế này.

Một người cha dạy con trai là phải biết yêu thương, tôn trọng và che chở phụ nữ. Sau khi nói xong, người cha lại quát mẹ của đứa bé, vậy làm sao đứa trẻ hiểu được những khái niệm một người đàn ông sau này nên đối xử với phụ nữ như thế nào? Thậm chí sau này đứa bé hiểu nhầm khái niệm như ‘tôn trọng và che chở’ chính là quát mắng phụ nữ.

Hay như làm thế nào để dạy trẻ cách sắp xếp tổ chức cuộc sống? Bố mẹ nấu một bữa cơm xong mà bàn, bếp, chậu rửa bày bừa bẩn thỉu, thì dĩ nhiên trẻ sẽ không thể học được cách sắp xếp, làm việc gọn gàng.

Cha mẹ muốn dạy con làm một người có đạo đức? Vậy đạo đức là gì? Đây là một khái niệm trừu tượng, không thể nói một hai câu mà trẻ hiểu được, vậy thì phải thông qua hành động. Ví như cha mẹ phải hiếu đễ với ông bà, đối xử khoan hoà với hàng xóm, tận sức giúp đỡ đồng nghiệp, kính trên nhường dưới v.v. vậy thì đứa trẻ nhìn vào mới biết là ‘À, đây chính là đạo đức’.

Chứ nếu chúng ta chỉ nói suông kiểu như:

  • Con phải làm người tốt.
  • Con phải làm người con có hiếu.
  • Con phải sống quy củ, gọn gàng, sạch sẽ.

Nhưng lại không có bất cứ ví dụ minh hoạ cho những điều trên, mà trẻ em phải trải qua một quá trình nhận thức mới tích luỹ được những khái niệm, vậy thì làm sao các em có thể từ những lời này mà thực hành được?

Khi chúng ta đi học cũng như thế, lý thuyết rất đơn giản, định lý cũng chỉ có mấy câu, ví như trong hình học phẳng có một số tiên đề như là:

  • Qua 2 điểm không trùng nhau ta vẽ được một đường thẳng.
  • Qua 3 điểm không thẳng hàng ta vẽ được một mặt phẳng.

Lý thuyết chỉ có mấy dòng, nhưng khi làm bài tập thì muôn hình vạn trạng. Cứ mỗi lần làm bài tập thì ta càng hiểu tiên đề hơn.

Hay như trong các tiêu chuẩn về xây dựng, quản lý… thì phần nhiều trong đó có ví dụ minh hoạ. Trước đây tôi có làm thiết kế xây dựng cho một công ty Nhật, tôi đã xem qua tiêu chuẩn về thiết kế tường chắn đa neo của họ, thấy rằng ví dụ trong đó vô cùng chi tiết. Trong tiêu chuẩn không chỉ có lý thuyết mà còn có cả bài tập minh hoạ.

‘Thân giáo’ cũng như vậy, qua những hành vi đúng đắn, chúng ta sẽ tích luỹ được những khái niệm, sẽ hiểu hơn những giáo huấn của Thần, của Cổ thánh tiên hiền. Trên cơ bản là như vậy.

Nhìn vào những điều ở trên, chúng ta sẽ phát hiện rằng: Hành động là điều vượt qua giới hạn ngôn ngữ, nó có sức nặng và trực quan hơn những lời nói. Đây là ý nghĩa của trang web Thân giáo. Đồng thời từ những phác thảo cơ bản ở trên, những người làm nội dung chúng tôi sẽ dần dần chia sẻ những góc nhìn của mình về chủ đề này.

Còn một vấn đề là: để làm được ‘thân giáo’ thì cần điều gì? Tôi nhìn nhận rằng bản thân người trưởng thành như chúng ta phải có đạo đức, phẩm hạnh. Điều này giống như nhà triết học La Mã cổ đại là Xi-xê-rông (Cicero) từng nói: “Mọi phẩm chất của đức hạnh là ở trong hành động”. 

Hồi cấp 3 tôi đã từng làm bài nghị luận về câu nói trên. Tôi đồng ý hành động dựa trên đức hạnh hoặc những giá trị phổ quát cốt lõi, và trong logo của mình, chúng tôi gọi đó là DL (Datum Line: Đường chuẩn) in chìm sau chữ Thân giáo.

Logo Thân giáo.

Vậy giá trị cốt lõi về đạo đức phẩm hạnh đó là gì, liên quan như thế nào đến ‘thân giáo’, kính mời quý độc giả đón xem phần tiếp theo với nội dung chính là: Muốn làm được ‘thân giáo’ phải có tín ngưỡng.

Chu Thuần

Có thể bạn quan tâm:

Chu Thuần

Chu Thuần

Chu Thuần là người yêu văn hoá và thích suy nghĩ, Chu Thuần muốn truyền tải những giá trị truyền thống và góc nhìn của những chuyên gia đến quý độc giả.

Leave a Reply

Your email address will not be published.