Vì sao người Việt có tục ‘Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi’?

Vì sao người Việt có tục ‘Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi’?

Trong văn hoá phương Đông, muối nằm trong 7 thứ thiết yếu của cuộc sống gồm: củi, gạo, dầu, muối, giấm, trà; còn trước khi có xi-măng thì vôi là vật liệu xây dựng. 

Muối dùng chủ yếu trong nấu ăn, còn vôi dùng để xây nhà. Cả 2 thứ này đều cần, nhưng tại sao người Việt lại có tục ‘đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi’?

Đầu năm mua muối

Tương truyền, tập tục mua muối đầu năm có liên quan đến sản lượng muối phong phú ở Việt Nam, vì nước ta có bờ biển dài hơn 3200 cây số. Thời đó, có một thương nhân tích luỹ rất nhiều muối nhưng lại không bán được, thế là ông ấy bèn nghĩ ra một cách tiêu thụ số muối bằng cách loan tin rằng: mua muối đầu năm sẽ mang đến vận may cho gia đình. 

Sau này, rất nhiều người bắt chước, dần dần tập tục này lan rộng khắp các gia đình Việt, đồng thời người ta cũng dần quên câu chuyện của thương nhân ‘muối ế’.

Còn có một cách giải thích thứ hai chính là, thời xưa giao thông đi lại khó khăn, đối với vùng núi và vùng sâu vùng xa, thì muối là vật phẩm rất quan trọng và trân quý, bởi vì thứ này được làm chủ yếu ở vùng ven biển. Do đó, vào ngày đầu tiên của năm mới, người ta sẽ mua muối để dành dùng dần. Lâu ngày, điều này trở thành phong tục năm mới độc đáo của người Việt. 

Mỗi hạt muối mang theo hy vọng của con người về thân thể khỏe mạnh, gia đình mỹ mãn. Gừng và muối tượng trưng cho tình cảm vợ chồng nồng ấm, mặn mà, ấy thế nên mới có câu ca dao rằng:

Tay nâng chén muối đĩa gừng,
Gừng cay muối mặn, xin đừng quên nhau…

Muối còn biểu thị quan hệ chặt chẽ giữa người với người, quan hệ hàng xóm và giao tiếp trong kinh doanh. Muối là tinh thể màu trắng – tượng trưng cho sạch sẽ, thuần khiết. Người ta còn rắc muối xung quanh đường và nhà mình với hy vọng năm mới bình an, hòa hợp.

Ảnh Freepik.

Cuối năm mua vôi

Người ta nói ‘Đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi’, nghe thì có vẻ 2 phong tục này cách nhau cả một năm, nhưng thực chất là rất gần, nói cách khác người ta mua vôi trước Tết Nguyên Đán, còn mua muối sau Tết Nguyên Đán.

Nói về tục ‘cuối năm mua vôi’, người Việt sử dụng tiền tiết kiệm của họ trong năm qua để mua vôi nhằm sửa chữa, phục hồi những bức tường bị nứt. Chuyện này ngụ ý là năm mới hoàn cảnh mới, sửa chữa những lỗi sai của năm cũ, để năm mới vẹn tròn hơn. Vôi cũng được dùng để quét phòng ốc với mục đích loại bỏ những điều không may mắn trong năm cũ, mở ra một khởi đầu mới.

Trong văn tự truyền thống, vôi là Thạch khôi (石灰), mà khôi (灰) trong Thạch khôi lại đồng âm với khôi (恢) trong Khôi phục (恢復). Do đó, người ta tin rằng ‘vôi’ cũng đồng nghĩa với ‘khôi phục điều tốt đẹp’.  

Ở một góc nhìn khác, người ta thường tránh mua vôi đầu năm, bởi vì người xưa quan niệm rằng vôi màu trắng biểu tượng cho sự bạc bẽo. Ấy thế nên thi sĩ Hồ Xuân Hương mới có thơ rằng:

Có phải duyên nhau thì thắm lại
Đừng xanh như lá bạc như vôi!

Do đó, thời điểm đầu năm, người ta rất ít mua vôi để tránh rủi ro trong năm mới, tránh rạn nứt và đổ vỡ trong quan hệ tình cảm gia đình cũng như công việc. Họ sẽ mua vôi vào cuối năm, với ngụ ý lấy những điều bạc bẽo tống khứ đi để sang một năm mới tràn đầy niềm vui và may mắn.

‘Cuối năm mua vôi’ còn là lời ‘nhắc khéo của ông bà, cha mẹ đối với con cháu, là hãy tu chí làm ăn, cuối năm dành tiền mua vôi xây nhà.

***

Một dân tộc nếu muốn lưu lại thì phải giữ được văn hoá của mình, nếu không có văn hoá thì dân tộc đó chỉ mang huyết thống trên danh nghĩa, còn thực chất đã ‘vong bản’ (quên mất gốc) rồi. Do đó giữ gìn và thấu hiểu nội hàm văn hoá là nền tảng quan trọng để giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc.

Nếu chúng ta nhìn các phong tục ngày xưa, đặc biệt là trong dịp Tết Nguyên Đán sẽ phát hiện rằng người xưa gửi gắm đạo lý trong đó.

bài viết trước, chúng ta đã tìm hiểu về bánh chưng – bánh giầy, trong đó bánh chưng tượng trưng cho đất, bánh giầy tượng trưng cho Trời; và người xưa dùng bánh này để tế Trời. Điểu này thể hiện tức mối quan hệ Trời – người, con người phải ‘kính Thiên’.

Còn trong bài viết này khi nói về muối và vôi, trong đó có những chi tiết nổi bật là hãy đối xử mặn nồng, ấm áp với nhau như muối; đồng thời cũng đừng bạc bẽo như vôi. Điều này lại là ‘ái nhân’, tức mối quan hệ giữa người với người. 

Nhìn qua các phong tục trong Tết Nguyên Đán, chúng ta sẽ dần dần thấy được nội hàm ‘kính Thiên ái nhân’ (kính Trời yêu người) trong đó, điểu này thể hiện đúng tinh thần của văn hoá truyền thống, và tinh thần này chúng ta cùng nhau tìm hiểu dần dần trong loạt ‘Bài hay về Tết‘ này. 

Chu Thuần

Chu Thuần

Chu Thuần

Chu Thuần là người yêu văn hoá và thích suy nghĩ, Chu Thuần muốn truyền tải những giá trị truyền thống và góc nhìn của những chuyên gia đến quý độc giả.

Leave a Reply

Your email address will not be published.